ایران و جمهوری آذربایجان با جهش تجارت مرزی، مسیر تازهای برای همکاری اقتصادی و ترانزیتی در منطقه ایجاد میکنند
ایران و جمهوری آذربایجان در ماههای اخیر روند تازهای از همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی را آغاز کردهاند؛ روندی که با توافقهای جدید گمرکی، اجرای پروژههای زیربنایی و افزایش مبادلات تجاری در مرزهای دو کشور همراه شده است. مقامهای دو طرف تلاش دارند با کاهش موانع موجود، ظرفیت مرزی ایران و آذربایجان را برای اتصال قفقاز، آسیای مرکزی و منطقه خلیج فارس افزایش دهند.
یکی از مهمترین نقاط این همکاری، گذرگاه مرزی بیلهسوار در استان اردبیل است. این مرز که بهصورت شبانهروزی فعالیت میکند، طی یک سال گذشته حدود ۲۶۸ میلیون دلار صادرات را به ثبت رسانده و به یکی از مسیرهای مهم تجارت میان دو کشور تبدیل شده است. ثبت این رقم در شرایطی که منطقه با فشارهای اقتصادی و بیثباتیهای مختلف مواجه بوده، نشاندهنده ظرفیت قابلتوجه تجارت مرزی و تداوم جریان کالا میان ایران و آذربایجان است.
توافق گمرکی برای کاهش موانع تجاری
در تازهترین اقدام، مقامهای گمرکی ایران و آذربایجان در نقطه صفر مرزی بیلهسوار تفاهمنامه همکاری امضا کردند. این توافق با هدف تسریع روند ترخیص کالاهای تجاری و ترانزیتی و ایجاد سازوکاری برای همکاری مستمر میان دو طرف شکل گرفته است.
فرود عسگری، معاون وزیر اقتصاد و رئیس گمرک ایران، ازدحام در مرزها را یکی از اصلیترین مشکلات تجارت دوجانبه دانست. به گفته او، مشکلات زیرساختی و برخی روندهای اداری همچنان باعث ایجاد وقفه در تردد کامیونها میشود، اما اجرای توافقهای جدید میتواند این وضعیت را بهبود دهد.
در این میان، پلهای در حال ساخت در مرزهای آستارا و نخجوان از اهمیت ویژهای برخوردارند. تکمیل این پروژهها میتواند ظرفیت عبور خودروهای تجاری را افزایش داده و ارتباطات حملونقلی میان دو کشور را تقویت کند.
شاهین باقروف، رئیس کمیته دولتی گمرک جمهوری آذربایجان، نیز تجارت با ایران را مهم توصیف کرد. برقراری ارتباط آنلاین و شبانهروزی میان مسئولان گمرکی دو کشور از دیگر اقداماتی است که برای حل سریع مشکلات و جلوگیری از ایجاد تأخیر در فرآیندهای گمرکی در نظر گرفته شده است.
اردبیل؛ یکی از محورهای اصلی تجارت مرزی
استان اردبیل با داشتن ۳۸۲ کیلومتر مرز مشترک با جمهوری آذربایجان، نقش مهمی در توسعه روابط اقتصادی دو کشور دارد. این استان حدود ۴ درصد از تولیدات کشاورزی ایران را به خود اختصاص داده و سالانه حدود ۴.۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید میکند. همچنین سهم اردبیل از تولید تایر کشور حدود ۲۵ درصد و از تولید آب معدنی حدود ۳۰ درصد اعلام شده است.
مسعود امامی یگانه، استاندار اردبیل، توسعه تجارت مرزی را یکی از محورهای اصلی برنامههای خود قرار داده و تاکنون سه بار برای پیگیری همکاریهای اقتصادی به آذربایجان سفر کرده است.
او در جریان آخرین سفر خود، بر استفاده بیشتر از ظرفیت استانهای مرزی برای توسعه تجارت تأکید کرد و گفت سرمایهگذاری مشترک و اجرای پروژههای دوطرفه میتواند زمینه شکلگیری یک بازار مشترک و افزایش رفاه اقتصادی مردم دو کشور را فراهم کند.
یکی از طرحهای مورد توجه در این زمینه، ایجاد نمایشگاه دائمی کالاهای ایرانی در جمهوری آذربایجان و نمایشگاه متقابل محصولات آذربایجانی در ایران است؛ اقدامی که میتواند به گسترش بازار محصولات دو کشور و ایجاد روابط تجاری پایدارتر کمک کند.
همکاری در ۱۰ حوزه اقتصادی
همکاری ایران و آذربایجان تنها به تجارت مرزی محدود نمیشود. در هفدهمین نشست کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، سندی جامع برای توسعه همکاریها در ۱۰ حوزه به امضا رسید.
در بخش حملونقل، توسعه جادهها، مدیریت مرزها و گسترش شبکه ریلی در دستور کار قرار گرفته است. پروژههایی مانند پل کلاله–آغبند، پل آستارا، تعریض جاده کلاله–جلفا، خط ریلی کلاله–سیهرود و راهاندازی پایانه ریلی آستارا از مهمترین طرحهای این بخش هستند.
برخی از این پروژهها به مراحل پیشرفته رسیدهاند و انتظار میرود تکمیل آنها ظرفیت جابهجایی کالا و ترانزیت در منطقه را به میزان قابلتوجهی افزایش دهد.
در حوزه انرژی نیز همکاری در میادین نفتی و تشکیل کارگروه مشترک مورد توافق قرار گرفته است. اتصال شبکه برق ایران، آذربایجان و روسیه و همچنین صادرات برق جمهوری آذربایجان به ایران از دیگر محورهای مطرحشده در این توافقهاست.
همکاری در زمینه منابع آب و نیروگاهها نیز پروژههایی مانند سدهای خداآفرین و قیزقلعهسی و طرح برقآبی مرزآباد–اردوباد را شامل میشود. گردشگری، کشاورزی، گمرک، صنعت، سرمایهگذاری و امور ورزش و جوانان نیز در چارچوب این همکاری گسترده قرار گرفتهاند.
پروژههای حملونقل و ریلی
در بخش حملونقل، توسعه جادهها، مدیریت مرزها و گسترش شبکه ریلی در دستور کار قرار گرفته است. پروژههایی مانند پل کلاله–آغبند، پل آستارا، تعریض جاده کلاله–جلفا، خط ریلی کلاله–سیهرود و راهاندازی پایانه ریلی آستارا از مهمترین طرحهای این بخش هستند.
همکاری در حوزه انرژی و آب
در حوزه انرژی نیز همکاری در میادین نفتی و تشکیل کارگروه مشترک مورد توافق قرار گرفته است. اتصال شبکه برق ایران، آذربایجان و روسیه و همچنین صادرات برق جمهوری آذربایجان به ایران از دیگر محورهای مطرحشده در این توافقهاست.
همکاری در زمینه منابع آب و نیروگاهها نیز پروژههایی مانند سدهای خداآفرین و قیزقلعهسی و طرح برقآبی مرزآباد–اردوباد را شامل میشود.
افزایش ظرفیت کریدور شمال–جنوب
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران، در نشست کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور اعلام کرد ایران قصد دارد ظرفیت ترانزیت در شاخه غربی کریدور بینالمللی شمال–جنوب را تا سال ۲۰۳۰ به ۱۵ میلیون تن در سال برساند.
رسیدن به این هدف به توسعه زیرساختهای مرزی، افزایش ظرفیت ناوگان و سادهسازی فرآیندهای گمرکی نیاز خواهد داشت.
آمارهای موجود نیز از حجم قابلتوجه رفتوآمد تجاری میان دو کشور حکایت دارد. طی یک سال گذشته حدود ۱۲۰ هزار کامیون ایرانی از خاک آذربایجان عبور کردهاند و بیش از ۵۰ هزار کامیون آذربایجانی نیز وارد ایران شدهاند. ارزش مبادلات تجاری دو کشور در دو سال گذشته نیز حدود ۶۵۰ میلیون دلار اعلام شده و روند تجارت همچنان صعودی بوده است.
تلاش برای افزایش سرمایهگذاری مشترک
همکاریهای اقتصادی دو کشور در حوزه سرمایهگذاری نیز در حال گسترش است. در حاشیه پنجاهویکمین نشست سالانه هیئت مدیره بانک توسعه اسلامی در باکو، مهدی حیدری، معاون وزیر اقتصاد و رئیس سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران، با مسئولان آذربایجان درباره تشکیل کمیته مشترک سرمایهگذاری گفتوگو کرد.
تفاهمنامه ایجاد این کمیته پیشتر در جریان سفر مسعود پزشکیان به جمهوری آذربایجان امضا شده بود. مقامهای آذربایجانی نیز آمادگی خود را برای برگزاری نخستین نشست کمیته مشترک اعلام کردهاند.
همچنین از سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی ایرانی برای حضور در اجلاس بینالمللی سرمایهگذاری آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۶ دعوت شده است. دو طرف معتقدند این سازوکار میتواند زمینه شناسایی پروژههای جدید و افزایش سرمایهگذاری متقابل را فراهم کند.
تأکید رهبران دو کشور بر توسعه روابط
گسترش همکاریهای اقتصادی در سطح سیاسی نیز مورد حمایت قرار گرفته است. فرزانه صادق در جریان سفر به باکو با الهام علیاف، رئیسجمهوری آذربایجان، دیدار کرد و بر اهمیت روابط تهران و باکو تأکید داشت.
علیاف نیز از گسترش روابط دو کشور ابراز رضایت کرد و اجرای پروژههای مشترک را فرصتی برای توسعه اقتصادی ایران، آذربایجان و حتی منطقه دانست.
در این دیدار موضوعاتی از جمله توسعه خطوط ریلی، همکاری در میادین نفتی، حملونقل، استفاده از زیرساختهای مرزی جدید و همکاریهای انرژی مورد بررسی قرار گرفت.
چشمانداز همکاری اقتصادی ایران و آذربایجان
مجموع این توافقها نشان میدهد تهران و باکو در تلاش هستند همکاری اقتصادی خود را از تجارت مرزی فراتر برده و یک چارچوب گستردهتر برای حملونقل، انرژی، سرمایهگذاری و تجارت ایجاد کنند.
موقعیت جغرافیایی دو کشور نیز اهمیت این همکاری را افزایش داده است. ایران از طریق مرزهای زمینی، دریایی و ریلی خود میتواند مسیر ارتباطی مهمی میان خلیج فارس، خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی ایجاد کند. آذربایجان نیز به دلیل موقعیت خود در قفقاز، میتواند نقش مهمی در اتصال این مسیرها به بازارهای شمالی و اروپایی داشته باشد.
در صورت تکمیل پروژههای زیرساختی و کاهش موانع گمرکی، همکاری تهران و باکو میتواند به افزایش قابلتوجه حجم تجارت و ترانزیت منجر شود. در چنین شرایطی، مناطق مرزی دو کشور نیز میتوانند از مناطق صرفاً عبوری به مراکز فعال تجارت، سرمایهگذاری و فعالیتهای اقتصادی منطقهای تبدیل شوند.